काठमाडौँ । नेपाल इन्स्टिच्युट अफ इन्टरनेशनल कोअपरेसन एन्ड एंगेजमेन्ट (NIICE) ले “क्षेत्रीय सहनशीलता : नेपाल- भारत सुरक्षा सहकार्य सुदृढीकरण” विषयमा नेपाल-भारत थिङ्क ट्याङ्क फोरम आयोजना गरेको थियो । कार्यक्रममा भारत र नेपालका प्रमुख थिङ्क ट्याङ्कका वरिष्ठ विज्ञहरूको सहभागिता रहेको थियो ।
भारतको सबैभन्दा पुरानो थिङ्क ट्याङ्क ‘युनाइटेड सर्भिस इन्स्टिच्युट अफ इन्डिया’ का महानिर्देशक (सेवानिवृत्त) उप-एडमिरल सञ्जय जसजीत सिंहले “नेपालीहरूको साहस र वीरता भारतीय सैन्य शक्ति र राष्ट्रिय सुरक्षाको अग्रपङ्क्तिमा रहँदै आएको छ” भन्ने कुरा व्यक्त गरे ।
उनले अग्निवीर योजना नेपाली नागरिकका लागि पनि भारतीय नागरिकसरह खुला रहेको र यो सन् १९७० पूर्वको गैर-पेन्सनयोग्य कलर सेवा जस्तै रहेको बताए। यस योजनाले अनुशासित, प्रेरित र सशक्त युवाशक्तिमार्फत मानव पूँजीमा लगानी गर्ने अवसर प्रदान गर्ने र यसले समाजलाई अझ सबल र समृद्ध बनाउने उल्लेख गरे ।
भारतका पूर्व राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार तथा NatStrat का संयोजक राजदूत पंकज सरनले नेपाली युवाहरूसँगको अन्तरक्रियाबाट आफू प्रभावित भएको बताए । उनले नेपाल र भारत दुवै देशका युवाहरूले नेपाल-भारत सम्बन्धको भविष्य निर्माणमा सहकार्य गर्नुपर्नेमा जोड दिए ।
इन्डिया फाउन्डेसनका कार्यकारी उपाध्यक्ष आलोक बन्सलले भारत सीमापार आतंकवादको प्रमुख पीडित राष्ट्र भएको र यसको प्रभाव नेपालमा पनि पर्ने बताए ।
जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयकी प्राध्यापक सङ्गीता थप्लियालले नेपाल-भारत सम्बन्धलाई थिङ्क ट्याङ्क र शैक्षिक संस्थाहरूको कार्यले लाभ पुर्याएको उल्लेख गर्दै सहकार्य सुदृढ गर्ने ठूलो सम्भावना रहेको बताइन् । उनले दुवै देशका सरकारले थिङ्क ट्याङ्क र अनुसन्धानलाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्नेमा जोड दिइन्।
काउन्सिल फर स्ट्राटेजिक एन्ड डिफेन्स रिसर्चका सह-संस्थापक डा. गौरव सैनीले भारत-नेपाल सीमा गहिरो व्यापारिक, सांस्कृतिक र जनस्तरको सम्बन्धका कारण विशिष्ट रहेको तर यसको खुला प्रकृतिले साझा सुरक्षा चुनौती पनि सिर्जना गर्ने बताए । उनले मानव तस्करी, लागुऔषध ओसारपसार र नक्कली मुद्रालाई दुवै देशलाई प्रभावित गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय अपराधका रूपमा उल्लेख गर्दै जनवरी २०२६ मा बिहार प्रहरीले नक्कली नेपाली मुद्रा बरामद गरेको घटना उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरे ।
डा. सैनीले नियन्त्रणभन्दा सहकार्यमा जोड दिँदै सामाजिक तथा धार्मिक संस्थाहरूमा पारदर्शिता बढाउन र डिजिटल सचेतना अभिवृद्धि गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याए । विशेषगरी सीमाविहीन अनलाइन क्षेत्रमा फैलिने भ्रामक सूचनाले, खासगरी युवाको नेतृत्वमा हुने सक्रियताका क्रममा, अनपेक्षित रूपमा सुरक्षा र आर्थिक जोखिम सिर्जना गर्न सक्ने बताए । उनले स्थानीय तहमा संयुक्त साइबर सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्न र सीमा खुलापन कायम राख्दै साझा हित सुरक्षित गर्ने स्मार्ट सुरक्षा संयन्त्र विकास गर्न सिफारिस गरे ।
राजनीतिक तथा सुरक्षा विश्लेषक (सेवानिवृत्त) मेजर जनरल विनोज बस्न्यातले नेपालमा ‘जेन-जेड’ प्रदर्शन अप्रत्याशित नभए पनि यसको विकसित हुने तरिका आश्चर्यजनक रहेको बताए । उनले निर्वाचनको महत्त्व औंल्याउँदै केवल निर्वाचनले रणनीतिक स्थिरता सुनिश्चित गर्छ कि गर्दैन भन्ने प्रश्न उठाए । पुस्तान्तरण र संस्थागत सुधारबिना निर्वाचनले पुरानै चक्र दोहोर्याउन सक्ने चेतावनी दिँदै उनले निर्वाचनपछिको अवस्थालाई “रणनीतिक समाधानभन्दा रणनीतिक विश्राम” का रूपमा व्याख्या गरे र समावेशी संवादको आवश्यकता औंल्याए ।
NIICE का कार्यक्रम संयोजक विवेक धोज थापाले भारतलाई उपनिवेशपछिको शक्ति नभई रणनीतिक साझेदारका रूपमा हेर्दै, नेपाल-भारत सम्बन्धले उदीयमान युवा जनसंख्यासँगको साझेदारीमा केन्द्रित हुनुपर्ने बताए। जलस्रोत व्यवस्थापन, जलवायु परिवर्तन र सुरक्षा जस्ता साझा चुनौतीहरू उल्लेख गर्दै उनले ‘भारत- नेपाल युवा जलवायु फेलोशिप’ जस्ता पहल र सौम्य शक्ति (सफ्ट पावर) मार्फत सहकार्य विस्तार गर्न सुझाव दिए ।
NIICE की निर्देशक सुमित्रा कार्कीले द्विपक्षीय सम्बन्ध सुदृढ गर्न शैक्षिक तथा नीतिगत तहमा सक्रिय संलग्नताको आवश्यकता औंल्याइन् । उनले भारत सरकारले भारतमा नेपाल अध्ययनलाई र नेपाल सरकारले स्वदेशमा भारत अध्ययनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्नेमा दृढ विश्वास व्यक्त गर्दै ज्ञान आदानप्रदान र संस्थागत सहयोगले मात्र दुई राष्ट्रबीचको पारस्परिक समझदारी अभिवृद्धि गर्न सक्ने बताइन् ।
