काठमाडौँ । बैंक तथा वित्तीय संस्थामा २० वर्षदेखि दाबी नपरेको करिब एक अर्ब ६० करोड १९ लाख रुपैयाँ राष्ट्र बैंकको बैंकिङ विकास कोषमा जम्मा भएको छ । सरकारले हालै १० वर्षभन्दा बढी समयदेखि निष्क्रिय रहेका खाताको रकम राज्यकोषमा ल्याउने घोषणा गरेपछि यो विषय पुनः बहसमा आएको छ ।
१. कानुनी व्यवस्था र सरकारी घोषणा
मन्त्रिपरिषद्को चैत १४ गतेको बैठकले पारित गरेको १०० बुँदे कार्यक्रमको ७८ औँ बुँदामा दशकौँदेखि निष्क्रिय रहेका खाताको विवरण संकलन गरी, हकवालाले दाबी नगरेको खण्डमा उक्त रकम राज्यकोषमा ल्याउने उल्लेख छ । यसका लागि सरकारले तीन महिनाको समयसीमा तोकेको छ ।
हालको बैंक तथा वित्तीय संस्थासम्बन्धी ऐन, २०७३ (BAFIA) अनुसार: १० वर्षसम्म कारोबार नभएका खाताको विवरण राष्ट्र बैंकलाई बुझाउनुपर्छ । त्यसपछि पनि अर्को १० वर्ष (कुल २० वर्ष) सम्म दाबी नपरेमा मात्र उक्त रकम बैंकिङ विकास कोषमा जम्मा गरिन्छ ।
सरकारको नयाँ घोषणा कार्यान्वयन गर्न हालको कानुनी प्रावधानमा संशोधन आवश्यक देखिएको नेपाल राष्ट्र बैंकका कार्यकारी निर्देशक गुरुप्रसाद पौडेलले बताए ।
२. निष्क्रिय खाताको वर्तमान अवस्था
राष्ट्र बैंकको पछिल्लो तथ्याङ्कअनुसार बैंकिङ प्रणालीमा खाताको संख्या कुल जनसंख्याभन्दा दोब्बर देखिएको छ।
| विवरण | संख्या / तथ्याङ्क |
| कुल निक्षेप खाता | ६ करोड १८ लाख ५१ हजार |
| निष्क्रिय (Dormant) खाता | २ करोड १६ लाख ६० हजार (करिब ३५%) |
| २० वर्ष कटेको निष्क्रिय रकम | १ अर्ब ६० करोड १९ लाख रुपैयाँ |
प्रमुख बैंकहरूमा १० वर्ष नाघेका निष्क्रिय खाता:
नेपाल बैंक: ३,२५६ खाता
राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक: १,२०७ खाता
माछापुच्छ्रे बैंक: ५४,००० भन्दा बढी (२०७९ सम्म)
३. किन बढ्दै छन् निष्क्रिय खाता ?
केन्द्रीय बैंकका अनुसार निष्क्रिय खाता बढ्नुका मुख्य तीन कारण छन्:
बहुबैंकिङ: एउटै व्यक्तिले धेरै बैंकमा खाता खोल्ने तर एउटा मात्र प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति ।
वैदेशिक रोजगार: विदेश जाँदा खोलिएका खाताहरू लामो समयसम्म प्रयोगविहीन हुनु ।
मृत्यु वा बेपत्ता: खातावालाको मृत्यु भएपछि हकवालालाई जानकारी नहुनु ।
४. रकम फिर्ता वा खाता सक्रिय गर्ने प्रक्रिया
निष्क्रिय खाताको रकम राज्यले लिए पनि वास्तविक हकवालाले प्रमाण जुटाएर आएमा रकम फिर्ता पाउने संवैधानिक र कानुनी सुनिश्चितता रहन्छ । राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकका सीईओ देवेन्द्ररमण खनालका अनुसार: खातावालाले KYC (ग्राहक पहिचान) अद्यावधिक गरेर खाता पुनः सक्रिय बनाउन सक्छन् । मृत्यु भएको खण्डमा परिवारका सदस्यले नाता प्रमाणित र आवश्यक कागजातसहित दाबी गर्न सक्छन् ।
